O‘zbekistonda xavfli ishlab chiqarish obyektlaridan (XICHО) foydalanuvchi korxonalar nafaqat sanoat xavfsizligi talablariga rioya qilishlari, balki fuqarolik javobgarligini sug‘urta qilishlari ham shart. Bu avariya yuz bergan taqdirda biznes, xodimlar va aholi manfaatlarini himoya qilish imkonini beradi. Quyida ushbu mexanizm qanday tuzilgani va u nima uchun zarurligini ko‘rib chiqamiz.
Xavfli ishlab chiqarish obyekti nima?
XICHО tushunchasi nafaqat yirik kimyoviy ishlab chiqarish yoki neft bazalarini qamrab oladi. Ushbu toifaga yuqori xavf omillari mavjud bo‘lgan har qanday maydonlar, sexlar va uchastkalar kiradi. Qonunchilik obyektni xavfli deb tan olish uchun bir nechta aniq mezonlarni belgilaydi. Ularga quyidagilar kiradi:
- Portlovchi, toksik va yonuvchan moddalarni ishlatish, qayta ishlash, saqlash yoki tashish;
-
- 0,05 MPa dan yuqori bosim ostida yoki yuqori haroratda ishlaydigan uskunalardan foydalanish;
-
- Statsionar o‘rnatilgan yuk ko‘tarish mexanizmlari, osma yo‘llar, eskalatorlarni qo‘llash;
-
- Qora va rangli metallarni eritish bilan bog‘liq jarayonlarni olib borish;
-
- Konchilik ishlarini olib borish, foydali qazilmalarni qazib olish va boyitish, shuningdek, yer ostida har qanday ishlarni olib borish.
Bunday obyektlarni identifikatsiyalash (aniqlash) akkreditatsiyadan o‘tgan ekspert tashkilotlari tomonidan amalga oshiriladi. Busiz obyektni davlat reyestriga kiritish va sug‘urta shartnomasini tuzish, demakki, undan qonuniy asosda foydalanish imkonsizdir.
Huquqiy asos: nima uchun sug‘urta majburiy?
XICHО egalarining fuqarolik javobgarligini majburiy sug‘urta qilish “Xavfli ishlab chiqarish obyektlarining sanoat xavfsizligi to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasi Qonuni (28.09.2006 yildagi O‘RQ-57-son) bilan joriy etilgan va Vazirlar Mahkamasining 2008 yil 10 dekabrdagi 271-sonli Qarori bilan batafsil belgilab berilgan. Ushbu hujjatlar barcha korxonalar uchun yagona tartibni o‘rnatadi.
Ushbu normativ-huquqiy hujjatlarga ko‘ra, xavfli obyektdan foydalanuvchi hech bir tashkilot amaldagi sug‘urta shartnomasisiz faoliyat yurita olmaydi. Sug‘urta polisi zararli va xavfli mehnat sharoitlariga ega korxonalar ishlashi uchun majburiy atribut hisoblanadi, uning mavjud emasligi esa nazorat qiluvchi organlar tomonidan sanksiyalar qo‘llanishiga asos bo‘ladi.
Rasmiylashtirish jarayoni qanday kechadi?
Sug‘urta polisini olish jarayoni ekspertlar va sug‘urta kompaniyasi bilan o‘zaro hamkorlikni nazarda tutadi hamda ma’lum vaqt talab etadi. Ushbu bosqichdagi asosiy vazifa — obyektning xavflilik darajasini to‘g‘ri aniqlash va tasdiqlovchi hujjatlar paketini yig‘ishdir. Butun jarayonni bir nechta asosiy qadamlarga bo‘lish mumkin:
- Sanoat xavfsizligi ekspertizasini o‘tkazish. Tashkilot barcha xavflilik belgilarini aniqlaydigan va XICHО turini belgilaydigan akkreditatsiyadan o‘tgan ekspert tashkiloti bilan shartnoma tuzadi;
-
- Identifikatsiya varaqasini olish. Ushbu hujjatda obyektning tavsif ko‘rsatkichlari, uning turi va undan foydalanuvchi tashkilot to‘g‘risidagi ma’lumotlar qayd etiladi;
-
- Sug‘urtalovchiga ariza topshirish. Arizaga ekspertiza xulosasi va identifikatsiya varaqasi ilova qilinadi;
-
- Shartnoma tuzish. Sug‘urtalovchi obyekt turi va boshqa xavf omillaridan kelib chiqib sug‘urta mukofotini hisoblaydi, shundan so‘ng tomonlar shartnomani imzolaydi.
Ushbu bosqichlar yakunlangach, korxona uchinchi shaxslar oldida moliyaviy kafolatlar mavjudligini tasdiqlovchi polisni qo‘lga kiritadi. Shartnomaning amal qilish muddati, qoidaga ko‘ra, bir yilni tashkil etadi va keyinchalik uni uzaytirish imkoniyati mavjud bo‘ladi.
XICHO turlari va sug‘urta summalari
Barcha xavfli ishlab chiqarish obyektlari potensial tahdid darajasiga qarab uchta turga bo‘linadi. Davlat tomonidan belgilangan sug‘urta summasining minimal miqdori bevosita ana shu turga bog‘liq. Yirik avariya xavfi qanchalik yuqori bo‘lsa, moliyaviy ta’minot hajmi ham shunchalik ko‘p bo‘lishi kerak.
|
XICHOturi
|
Tavsifi
|
Eng kam sug‘urta summasi (BHMda)*
|
|
1-tur
|
Yuqori xavflilik: xavfli moddalarning miqdori belgilangan cheklangan me’yorlarga teng yoki undan ortiq.
|
250 000
|
|
2-tur
|
Xavfli moddalar kamroq miqdorda
|
50 000
|
|
3-tur
|
Xavf belgilariga ega bo‘lgan boshqa obyektlar
(bosim ostida ishlovchi uskunalar, yuk ko‘tarish mexanizmlari va h.k.)
|
10 000
|
*BHM — shartnoma tuzilgan vaqtdagi bazaviy hisoblash miqdori.
Yillik sug‘urta mukofoti stavkasi obyekt turiga qarab 0,08% dan 0,13% gacha miqdorni tashkil etadi, biroq aniq tarif ishlab chiqarishning o‘ziga xos xususiyatlari, uning joylashgan joyi va xavf darajasiga ta’sir ko‘rsatuvchi boshqa omillarni hisobga olgan holda o‘zgartirilishi mumkin. Korxona xohishiga ko‘ra, sug‘urta summasini minimal miqdordan yuqori qilib belgilashi va shu orqali himoya darajasini kengaytirishi mumkin.
Tovonni kimlar oladi?
Sug‘urta polisi avariya natijasida zarar yetkazilishi mumkin bo‘lgan jabrlanuvchi tomonlarni — jismoniy shaxslar, kompaniyalar va atrof-muhitni himoya qilishga qaratilgan. Qonunchilik to‘lovlarni oluvchi shaxslarni aniq belgilab bergan bo‘lib, bu mablag‘larning tovon olish huquqiga ega bo‘lgan har bir shaxsga tezkorlik bilan yetib borishini ta’minlaydi.
Sug‘urta tovoni bevosita jabrlanuvchiga — zarar yetkazilgan jismoniy yoki yuridik shaxsga to‘lanadi. Shu bilan birga, sug‘urtalovchi qonunchilikda nazarda tutilgan hollarda zarar bilan bog‘liq xarajatlarni ham qoplashi mumkin.
Bunday yondashuv tufayli sug‘urta bir vaqtning o‘zida xodimlarni ham, begona fuqarolarni ham, shuningdek, korxonaning o‘ziga bog‘liq bo‘lmagan mulkiy manfaatlarni himoya qiladi. Bunda xodimlarga to‘lovlar sug‘urta qildiruvchining o‘zi tovon olish-olmasligidan qat’i nazar to‘lab beriladi.
To‘lovlar qaysi hollarda amalga oshirilmaydi?
Bir qator hollarda sug‘urtalovchi to‘lovni rad etish huquqiga ega. Bu suiste’molliklarning oldini olish hamda ishlab chiqarishda xavfsizlik qoidalariga so‘zsiz rioya qilinishini rag‘batlantirish maqsadida joriy etilgan. Qonunda sug‘urta qoplamasi amal qilmaydigan aniq holatlar belgilangan:
- Avariya yadro portlashi, radioaktiv zararlanish (agar ular mazkur obyektni ekspluatatsiya qilish bilan bog‘liq bo‘lmasa), harbiy harakatlar, terrorchilik harakatlari yoki tabiiy ofatlar natijasida yuz bergan bo‘lsa;
-
- Uskuna xavfsizlik texnikasi qoidalarini qo‘pol ravishda buzgan holda ishlatilgan bo‘lsa;
-
- Salomatlikka yetkazilgan zarar jabrlanuvchining o‘zining qasddan qilgan harakatlari natijasi bo‘lsa;
-
- Zarar xodimga mehnat munosabatlari doirasida yetkazilgan bo‘lsa (bunday holatlar ijtimoiy sug‘urta tizimi orqali qoplanadi);
-
- Ma’naviy zarar yoki boy berilgan foydani qoplash to‘g‘risida talablar ilgari surilgan bo‘lsa.
Muhimi shundaki, ushbu ro‘yxat yakuniy hisoblanadi va sug‘urtalovchi tomonidan o‘zboshimchalik bilan kengaytirilishi mumkin emas. Biroq, aynan shu sababli, ekspertizalarni o‘z vaqtida o‘tkazish va nazorat qiluvchi organlarning ko‘rsatmalariga qat’iy rioya qilish korxona uchun o‘ta muhim ahamiyatga ega.
To‘lovni amalga oshirish tartib-taomili
Agar avariya sodir bo‘lsa, darhol uning sabablarini aniqlash bo‘yicha texnik tekshiruv boshlanadi. Komissiya holatni o‘rganadi, aybdorlarni aniqlaydi va yetkazilgan zarar miqdorini baholaydi. Ushbu ma’lumotlar asosida texnik tekshiruv dalolatnomasi tuziladi va u keyinchalik sug‘urtalovchiga taqdim etiladi.
Sug‘urtalovchi olingan materiallar asosida sug‘urta hodisasi to‘g‘risida dalolatnoma rasmiylashtiradi. Sug‘urta tovoni ushbu dalolatnoma imzolangan paytdan boshlab 10 ish kuni ichida to‘lanadi. Agar shartnoma bo‘yicha bir nechta obyekt sug‘urtalangan bo‘lsa, javobgarlik limiti aynan avariya yuz bergan obyekt uchun alohida qo‘llanadi. Barcha bosqichlar qat’iy tartibga solingan bo‘lib, bu muddatlarning cho‘zilishiga yo‘l qo‘ymaydi va hisob-kitoblarning shaffofligini ta’minlaydi.
