Sayohat sug‘urtasi – bu doimiy yashash joyidan tashqarida sayohat paytida yuzaga keladigan moliyaviy va tibbiy xatarlarni qoplaydigan maxsus sug‘urta turi. Ushbu sug‘urta turining tarixi transport, savdo va turizmning rivojlanishi bilan bevosita bog‘liq. Odamlar qanchalik uzoqqa va tez-tez ko‘cha boshlagan bo‘lsa, kutilmagan zararlardan himoyalanish masalasi shunchalik dolzarb bo‘lib bordi. Sayohat sug‘urtasi yangi transport turlari, yangi xavf-xatarlar va mijozlarning yangi umidlariga moslashib, qadimgi o‘zaro yordamning ibtidoiy shakllaridan XXI asrning murakkab raqamli mahsulotlarigacha bo‘lgan uzoq yo‘lni bosib o‘tdi. Ushbu maqolada biz mazkur sug‘urta evolyutsiyasining asosiy bosqichlarini batafsil ko‘rib chiqamiz, bu qanday qilib elita uchun mo‘ljallangan mahsulotdan har yili butun dunyo bo‘ylab yuz millionlab odamlar foydalanadigan standart xizmatga aylanganini tushunishda yordam beradi.

 

Sug‘urtaning qadimiy ildizlari

 

Dastlabki hujjatlashtirilgan risklarni taqsimlash amaliyoti eramizdan ancha oldin paydo bo‘lgan. Xammurapi kodeksida (taxminan miloddan avvalgi 1750-yil) Bobilda karvon jo‘natgan savdogarlar talon-taroj qilingan yoki yo‘qolgan yuk uchun umumiy fond hisobidan tovon olishi mumkin bo‘lgan qoidalar mavjud edi. Qadimgi Xitoyda taxminan miloddan avvalgi III asrda daryolar orqali yuk tashiydigan savdogarlar, agar qayiqlarning bir qismi cho‘kib ketsa, zararni oldindan teng taqsimlashga kelishib olishgan.

 

Qadimgi Yunoniston va Finikiyada "dengiz qarz majburiyati" deb ataladigan holat rivojlangan: kapitan kema va yukni garovga qo‘yib, agar kema halokatga uchrasa, qarzni bekor qilish sharti bilan pul olgan. Aslida, bu zamonaviy dengiz sug‘urtasining prototipi edi. Qadimgi Rimda shunga o‘xshash amaliyot foenus nauticum deb nomlangan.

 

O‘rta asrlarda Yevropada sayyohlar va savdogarlarni himoya qilishni gildiyalar va diniy birodarliklar o‘z zimmasiga oldi. Masalan, XIV-XV asrlarda Italiyada genuyalik va venetsiyalik savdogarlar kema halokatidan bir necha kishi birgalikda zarar ko‘radigan shartnomalar tuzishgan. Shimoliy Yevropada Ganza shaharlari gildiyalari quruqlik va dengiz yo‘llaridagi yo‘qotishlarni qoplash uchun umumiy o‘zaro yordam kassalarini tashkil etdilar. Buyuk geografik kashfiyotlar va mustamlakachilik ekspeditsiyalari davri uzoq sayohatlar hajmini va shunga mos ravishda xatarlarni keskin oshirdi, bu esa yanada rasmiylashtirilgan sug‘urta mexanizmlarini yaratishga turtki bo‘ldi.

 

XIX asrda zamonaviy sayohat sug‘urtasining paydo bo‘lishi

 

Haqiqiy burilish XIX asrda sanoat inqilobi fonida sodir bo‘ldi. Temir yo‘llar va bug‘ vositasida haraatlanadigan kemalar sayohatlarni ommaviylashtirdi, ammo shu bilan birga baxtsiz hodisalar ehtimolini keskin oshirdi. Birgina Buyuk Britaniyada 1840-1860-yillarda har yili yuzlab poyezd yo‘lovchilari halok bo‘lgan.

 

Buni birinchi bo‘lib amerikalik tadbirkor Jeyms G. Batterson biznes imkoniyati sifatida ko‘rdi. 1863-yilda u o‘zini Xartforddan Nyu-Yorkka bor-yo‘g‘i 2 sent evaziga 1000 dollarga sug‘urta qildirdi. Talabni ko‘rib, u 1864-yildayoq Travelers Insurance Company – sayohatchilarni baxtsiz hodisalardan sug‘urtalashga ixtisoslashgan dunyodagi birinchi kompaniyaga asos soldi. Polis 10-25 sent turardi va temir yo‘lda yoki bug‘kemasida bir marta yurish uchun amal qilardi.

 

Yevropada shunga o‘xshash mahsulotlar deyarli bir vaqtda paydo bo‘ldi. 1847-yilda Britaniyaning Railway Passengers Assurance Company kompaniyasi temir yo‘l halokatlari polislarini sotishni boshladi. 1880-yillarga kelib, Lloyd’s kabi yirik kompaniyalar allaqachon transatlantik reyslar va uzoq masofali ekspeditsiyalar uchun keng qamrovli polislarni taklif qila boshladilar. Sug‘urta o‘rta va yuqori sinfning mahsuloti bo‘lib qolaverdi: oddiy ishchi muntazam sayohatlarga bora olmas, va demak, sug‘urta ham qildira olmas edi.

 

XX asrda rivojlanishi

 

XX asr boshlari transportning ikki yangi turini – avtomobil va samolyotni olib keldi. 1897-yilda Travelers Insurance dunyodagi birinchi avtosug‘urta polisini chiqardi va 1910-yillarda birinchi aviatsiya polislari paydo bo‘ldi (to‘g‘ri, o‘sha paytda yo‘lovchilardan ko‘ra ko‘proq uchuvchilarni sug‘urta qilishgan).

 

Urushlararo davr va ayniqsa 1920-1930-yillar ommaviy turizmning yuzaga kelishi davri bo‘ldi. Tomas Kuk va boshqa operatorlar birinchi paketli sayohatlarni sotishni boshladi va polislarga sayohatni bekor qilish qoplamasini kiritish boshlandi. Ikkinchi jahon urushidan keyin Yevropa va AQShda reaktiv aviatsiyaning paydo bo‘lishi va farovonlikning o‘sishi bilan turizm haqiqatan ham ommaviy tus oldi. 1950-1960-yillarda sug‘urta kompaniyalari chet elda tibbiy xarajatlar va shoshilinch evakuatsiya uchun standart qoplamalarni joriy qildilar – bungacha yevropaliklar mamlakatlar o‘rtasidagi o‘zaro kelishuvlarga tayanishgan, amerikaliklar esa umuman tibbiy sug‘urtasiz sayohat qilishgan.

 

1970-yillar samolyotlarni o‘g‘irlash, terrorizm, neft inqirozi va aviachiptalar narxining keskin oshishi kabi yangi xatarlar qo‘shildi. Bunga javoban sug‘urtalovchilar har qanday sababga ko‘ra bekor qilishni qoplash (Cancel For Any Reason) va turoperatorning bankrotligidan himoya qilishni joriy etdi. 1980-yillarda kompyuterlashtirishning rivojlanishi bilan avtomatlashtirilgan anderrayting va sayyohlik agentliklari orqali polislarni berishga o‘tish boshlandi.

 

Zamonaviy davr (XXI asr)

 

1990-yillarda internet paydo bo‘lishi bilan va ayniqsa 2005-yildan keyin bozor tubdan o‘zgardi. Dastlabki onlayn agregatorlar (WorldNomads, InsureMyTrip, Squaremouth) polislarni bir necha daqiqada taqqoslash va sotib olish imkonini berdi. 2010-yillarga kelib, yirik sug‘urtalovchilar telefonlarida elektron polis va bir zumda xarid qilish imkoniyatiga ega mobil ilovalarni ishga tushirdi.

 

COVID-19 pandemiyasi sanoat tarixidagi eng jiddiy sinov bo‘ldi. 2020-yilda sug‘urtalovchilar sayohatlarni bekor qilish bo‘yicha rekord miqdordagi mablag‘larni to‘lashdi, keyin esa tezda mehmonxonada karantin, musbat PZR testi, ba’zi hollarda hatto "yuqtirish qo‘rquvi" holatiga kabi yangi qoplamalarni joriy etishdi. Bugungi kunda deyarli barcha polislar an’anaviy polislar bilan bir qatorda COVID xatarlarini ham o‘z ichiga oladi.

 

Dolzarb trendlar orasida quyidagilar mavjud:

 

• SI va katta ma’lumotlar yordamida polislarni shaxsiylashtirish;
•  
• Ekstremal sport turlari va sarguzasht turizmini qamrab olish;
•  
• Raqamli ko‘chmanchilar va uzoq muddatli (1-2-yilgacha) sayohatlarni sug‘urtalash;
•  
• Uglerod izini qoplaydigan ekologik va "yashil" polislar;
•  
• Kiberxavflardan (karta ma’lumotlarini o‘g‘irlash, sayohatda fishing) himoya.

 

2024-2025-yillar ma’lumotlariga ko‘ra, jahon sayohat sug‘urtasi bozori yiliga 30 milliard dollardan oshadi va har yili 12-15% ga o‘sishda davom etmoqda. Eng yirik o‘yinchilar – Allianz Partners, AXA, AIG, Zurich va 160 yildan beri faoliyat yuritib kelayotgan Amerikaning Travelers kompaniyasi.

 

Xulosa

 

Ikki yarim ming yil ichida sayohat sug‘urtasi savdogarlar o‘rtasidagi og‘zaki kelishuvlardan bir bosishda mavjud bo‘lgan yuqori texnologiyali mahsulotgacha bo‘lgan yo‘lni bosib o‘tdi. U qaroqchilar va kema halokatlaridan tortib pandemiyalar va iqlim ofatlarigacha bo‘lgan o‘z davrining asosiy muammolarini aks ettirdi va aks ettirmoqda.

 

Yaqin o‘n yilliklarda sohani avtonom sayohatlarni sug‘urtalash, kosmik turizm xavflaridan himoya qilish, blokcheyn va NFT polislari bilan integratsiyalashuv kabi yangi o‘zgarishlar kutmoqda. Ammo asosiy funksiya– insonga sayyoraning eng uzoq nuqtasida ham u falokat bilan yolg‘iz qolmasligiga ishonch berish o‘zgarishsiz qoladi. Shuning uchun, keyingi sayohatni rejalashtirayotganda, polisdan tejashning hojati yo‘q: tarix shuni isbotlaydiki, bu o‘z xotirjamligingiz uchun eng ishonchli investitsiyalardan biridir.